Zanim na rynek trafiły setki nowych tytułów rocznie, polskie domy rozrywkę znajdowały w kilku niezmiennych grach – Chińczyku, kartach, Warcabach i szachach. Te tytuły, choć dziś bywa, że stłoczone gdzieś w szafie za nowszymi pudłami, są ciągle dostępne w każdym większym sklepie i nadal cieszą się regularnym zainteresowaniem. Poniżej przegląd najtrwalszych z nich.
Chińczyk – kolorowe pionki i dziesiątki lat tradycji
Chińczyk (znany też jako Człowieku, nie irytuj się – z niem. Mensch ärgere dich nicht) trafił do Polski w pierwszej połowie XX wieku. Zasady są na tyle proste, że tłumaczy się je w kilka minut nawet dzieciom w wieku 4 lat. Czterech graczy przesuwa pionki po kwadratowej planszy zgodnie z wyrzuconą liczbą oczek, starając się jako pierwsi wprowadzić wszystkie swoje pionki do celu.
Chińczyk jest niemal w całości grą losową – strategia ogranicza się do wyboru, który z własnych pionków przesunąć. To sprawia, że gra jest odporna na różnicę doświadczeń między graczami, co tłumaczy jej popularność w gronie rodzinnym obejmującym kilka pokoleń.
Karty – 52 karty, nieskończone możliwości
Standardowa talia 52 kart jest podstawą dziesiątek gier karcianych granych w polskich domach. Piotruś (dla dzieci), Makao, Wojna, Tysiąc – każda z tych gier ma ustaloną polską tradycję i regionalne warianty reguł. W wielu rodzinach zasady Tysiąca lub Makao przekazywane są ustnie i różnią się detalami między miastami czy nawet rodzinami.
Karty mają też przewagę portabilności – talia zajmuje mniej miejsca niż jakiekolwiek pudełko z planszówką i kosztuje kilkanaście złotych. Wersje z polskimi motywami graficznymi produkuje między innymi Cartamundi Polska.
Szachy – najdłuższa tradycja przy polskim stole
Szachy pojawiły się w Polsce prawdopodobnie już w XII–XIII wieku, za pośrednictwem kontaktów z Rusią i Europą Zachodnią. Przez wieki były grą elit; demokratyzacja nastąpiła stopniowo, a w PRL-u masowe nauczanie szachów w szkołach sprawiło, że umiejętność ich gry stała się powszechna.
Dziś szachy dostępne są w każdym polskim sklepie z zabawkami i grami. Zestawy z drewnianymi figurami w stylu Staunton kosztują od kilkudziesięciu złotych; wersje plastikowe można kupić za mniej niż 20 złotych. Federacja szachowa w Polsce organizuje turnieje na wszystkich szczeblach – od szkolnych po ogólnopolskie. Więcej informacji dostępnych jest na stronie Polskiego Związku Szachowego.
Warcaby – gra niedoceniana
Warcaby rzadko zajmują pierwsze miejsce na liście zakupów, choć pod względem dostępności i łatwości nauki przebijają szachy. Zasady można wytłumaczyć w dwie minuty – pionki poruszają się po polach jednego koloru po skosie, bicie jest obowiązkowe. Bardziej skomplikowany wariant, czyli Warcaby polskie (100 pól, 20 pionków), doczekał się statusu gry turniejowej regulowanej przez Światową Federację Warcabową (FIDE/Lifo).
Scrabble – słowa na planszy
Polska wersja Scrabble pojawia się na rynku od lat 80. XX wieku. Gra polega na układaniu słów z losowo dobranych liter na planszy z polami premiowymi. Polska specyfika to m.in. litery z ogonkami (ą, ę, ó, ś, ź, ż, ć, ń) i wynikające z tego ograniczone kombinacje liter w grze wieloosobowej.
Polskie Towarzystwo Scrabble organizuje regularne turnieje i prowadzi zatwierdzony słownik wyrazów dopuszczalnych w grze – Oficjalny Słownik Polskiego Scrabblisty (OSPS). Edycja polska wydana przez Mattel zawiera 104 płytki dostosowane do rozkładu liter w języku polskim.
Skąd bierze się trwałość klasycznych gier
Klasyczne gry planszowe i karciane mają wspólną cechę: reguły wystarczające do rozgrywki można wyjaśnić w kilka minut, a jednocześnie gry te oferują na tyle różnorodne sytuacje, że nie stają się nudne po kilkudziesięciu partiach. Prosty zestaw reguł z elementem losowym lub przestrzenią na taktyczne myślenie to kombinacja, która sprawia, że gry przetrwały dziesiątki lat i nowych pokoleń graczy.
Nowe tytuły planszowe, niezależnie od liczby dostępnych na rynku, nie zastąpiły klasyki – raczej uzupełniły ją. W polskich domach obie kategorie spokojnie koegzystują: nowoczesna planszówka na piątkowy wieczór, Tysiąc albo Chińczyk przy niedzielnym obiedzie.
